Η εξέλιξη αυτή οδηγεί σε μία βαθύτερη κατανόηση της σχέσεως μεταξύ Διαφωτισμού και τεχνητής νοημοσύνης. Η ΑΙ δεν αποτελεί ούτε φυσική ολοκλήρωση ούτε άρνηση του διαφωτιστικού προγράμματος. Αντιθέτως, λειτουργεί ως δοκιμασία των ίδιων των αρχών του. Μας υποχρεώνει να επανεξετάσουμε τι σημαίνει πραγματικά αντικειμενικότητα, ουδετερότητα, λογικότητα και ισότητα όταν οι αποφάσεις παράγονται μέσα από εξαιρετικά πολύπλοκα υπολογιστικά συστήματα.

Η αφετηρία της dworkinian θεωρίας βρίσκεται στην απόρριψη της αντιλήψεως ότι το δίκαιο ταυτίζεται αποκλειστικά με σύνολο κανόνων. Κατά τον Dworkin, κάθε έννομη τάξη περιλαμβάνει όχι μόνο ρητούς κανόνες αλλά και αρχές, οι οποίες διαθέτουν κανονιστική ισχύ, ακόμη και όταν δεν έχουν διατυπωθεί ρητώς από τον νομοθέτη. Οι αρχές αυτές δεν λειτουργούν όπως οι κανόνες. Δεν εφαρμόζονται με τον τρόπο του «όλα ή τίποτε», αλλά διαθέτουν διαφορετικό βάρος και απαιτούν στάθμιση ανάλογα με τις περιστάσεις κάθε συγκεκριμένης υποθέσεως.

Η διαπίστωση αυτή δεν αφορά αποκλειστικά το δίκαιο. Αφορά κάθε θεσμό που οργανώνει κοινωνικές σχέσεις. Οι κανόνες, οι διαδικασίες, οι διοικητικοί μηχανισμοί και οι τεχνικές αξιολόγησης εμφανίζονται συχνά ως αντικειμενικοί, ενώ στην πραγματικότητα αντανακλούν ιστορικές επιλογές, πολιτισμικές παραδοχές και κοινωνικές ιεραρχήσεις. Η ιστορία του δικαίου αποδεικνύει επανειλημμένως ότι θεσμοί οι οποίοι θεωρούνταν επί αιώνες απολύτως φυσικοί και ουδέτεροι αποκαλύφθηκαν αργότερα ως μηχανισμοί διατήρησης ανισοτήτων.

Η ιστορία της νομικής σκέψεως οδηγεί έτσι σε ένα ιδιαίτερα σημαντικό συμπέρασμα. Η ουδετερότητα δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένο χαρακτηριστικό ούτε του δικαίου ούτε της τεχνητής νοημοσύνης. Αντιθέτως, αποτελεί διαρκές θεσμικό ζητούμενο, το οποίο απαιτεί συνεχή δημόσιο έλεγχο, κριτική αξιολόγηση και θεσμικές εγγυήσεις. Η αντικειμενικότητα δεν είναι ιδιότητα που διαθέτουν αυτομάτως οι τεχνικές διαδικασίες. Είναι αποτέλεσμα πολύπλοκων θεσμικών επιλογών, οι οποίες πρέπει να παραμένουν διαφανείς και ανοιχτές στη δημοκρατική αμφισβήτηση.

Η ιστορική πορεία που εξετάσθηκε στα προηγούμενα κεφάλαια οδηγεί αναπόφευκτα στη σύγχρονη εποχή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εάν η αρχαία ελληνική σκέψη διατύπωσε τα πρώτα φιλοσοφικά ερωτήματα περί δικαιοσύνης, η ρωμαϊκή επιστήμη διαμόρφωσε τη συστηματική τεχνική του δικαίου, η μεσαιωνική θεωρία ανέδειξε το κοινό αγαθό και τον φυσικό νόμο, η νεωτερικότητα θεμελίωσε την κρατική κυριαρχία και τα ατομικά δικαιώματα, ο Διαφωτισμός πρόβαλε τη λογική και τη γενικότητα του νόμου, ο θετικισμός επεξεργάσθηκε την έννοια της εγκυρότητας, ο ρεαλισμός ανέδειξε τη σημασία της πραγματικής λειτουργίας των θεσμών, ενώ οι ερμηνευτικές και οι κριτικές θεωρίες επανέφεραν στο επίκεντρο τις αρχές, τη δικαιολόγηση και τις σχέσεις ισχύος, τότε η θεωρία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εμφανίζεται ως το σημείο στο οποίο όλες αυτές οι ιστορικές διαδρομές συγκλίνουν και αποκτούν νέα ενότητα.

Η σύγχρονη προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν αποτελεί μία ακόμη ειδική κατηγορία κανόνων του θετικού δικαίου. Αντιπροσωπεύει μία νέα αντίληψη για την ίδια τη δομή της έννομης τάξεως. Ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως υποκείμενο δικαίου ούτε μόνο ως πολίτης ενός συγκεκριμένου κράτους. Αναγνωρίζεται ως φορέας απαραβίαστης αξίας, η οποία προηγείται κάθε μορφής πολιτικής, διοικητικής ή τεχνολογικής οργανώσεως. Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει ριζικά και τον τρόπο αξιολογήσεως της τεχνητής νοημοσύνης.

Η σύγχρονη θεωρία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων οδηγεί, επομένως, σε μία συνολική αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο πρέπει να αξιολογείται η τεχνητή νοημοσύνη. Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν οι αλγόριθμοι είναι περισσότερο ή λιγότερο αποτελεσματικοί από τον άνθρωπο. Το ουσιώδες ερώτημα είναι αν η χρήση τους διατηρεί αναλλοίωτες τις θεμελιώδεις αρχές που συγκροτούν τη δημοκρατική έννομη τάξη. Η αποτελεσματικότητα αποτελεί ασφαλώς σημαντικό αγαθό. Δεν αποτελεί όμως το υπέρτατο αγαθό του δικαίου.

Η χριστιανική και μεσαιωνική παράδοση προσέθεσε μία ακόμη αποφασιστική διάσταση. Το δίκαιο δεν υπάρχει μόνο για να οργανώνει αποτελεσματικά την κοινωνική ζωή αλλά και για να υπηρετεί μία ανώτερη αντίληψη περί δικαιοσύνης, ανθρώπινης αξιοπρέπειας και κοινού αγαθού. Η διαπίστωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα, διότι η δημόσια συζήτηση γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη τείνει συχνά να περιορίζεται σε κριτήρια αποδοτικότητας, ακρίβειας ή οικονομικής ωφελιμότητας. Η ιστορία της νομικής σκέψεως υπενθυμίζει ότι η αποτελεσματικότητα αποτελεί πάντοτε μέσο και όχι σκοπό της έννομης τάξεως.

Η συνολική ιστορική αναδρομή επιτρέπει, επομένως, τη διατύπωση ενός τελικού συμπεράσματος ιδιαίτερης θεωρητικής σημασίας. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν καταργεί τη διαχρονική εξέλιξη της νομικής σκέψεως ούτε δημιουργεί μία απολύτως νέα επιστήμη του δικαίου. Αντιθέτως, καθιστά περισσότερο αναγκαία από ποτέ τη βαθιά γνώση της ιστορίας της νομικής φιλοσοφίας. Όσο περισσότερο οι τεχνολογικές δυνατότητες αυξάνονται, τόσο περισσότερο γίνεται φανερό ότι τα αποφασιστικά ερωτήματα παραμένουν τα ίδια: τι είναι δικαιοσύνη, ποια είναι τα όρια της εξουσίας, πώς προστατεύεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ποια είναι η σχέση μεταξύ κανόνα και κρίσεως, ποιος λογοδοτεί για τις αποφάσεις και ποια είναι η θέση του ανθρώπου μέσα στην έννομη τάξη.